Ньургуяна Гуринова: «Айылҕа харыстабыла дьиэ кэргэнтэн саҕаланар»

Саха киһитэ былыр-былыргыттан айылҕаҕа чугас, киниэхэ ытыктабыллаахтык уонна харыстабыллаахтык сыһыаннаһар. Ол да иһин хас биирдиибитигэр айылҕа харыстабылын боппуруоһа – тыын боппуруос буолар. Мантан сиэттэрэн, бүгүн биһиги экология эйгэтигэр ыытыллар тэрээһиннэр уонна дьон-сэргэ экологическай култууратын үрдэтии туһунан СӨ экологияҕа, айылҕа баайын туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатыгар министиэристибэ экологическай сырдатыы салаатын сүрүн исписэлииһэ Ньургуяна Гуриновалыын кэпсэттибит.

— Ньургуяна Сергеевна, эһиги үлэҕит чэрчитинэн, араас хабааннаах экологическэй тэрэһиннэри ыытаҕыт. Ол туһунан билиһиннэр эрэ…

— 2007 сылтан биһиги министиэристибэбит «Айылҕа уонна биһиги» бүтүн республикатааҕы экологическай аахсыйаны тэрийэн ыытар. Бу бырайыак биһиэхэ Ханты-Мансийскай автономнай уокуруктан кэлбитэ. Онно аан дойдутааҕы таһымнаах «Быыһыахха уонна харыстыахха» диэн аахсыйа ыытыллар. «Айылҕа уонна биһиги» бырайык сүрүн сыалынан айылҕа харыстабылын боппуруостарыгар дьон-сэргэ болҕомтотун тардыы буолар. Маны таһынан, биһиги тэрээһиннэрбит сүрүн экологическай дааталарга олоҕуран бэлиэтэнэллэр: кулун тутар 22 күнүгэр – уу, муус устар 1 күнүгэр — чыычаахтар, муус устар 22 күнүгэр — сир, ыам ыйын 18 күнүгэр—ньургуһун, бэс ыйын 5 күнүгэр— тулалыыр эйгэни харыстааһын уонна эколог күннэрэ, от ыйын 2 күнүгэр – Өлүөнэ эбэ уо.д.а.

Быйыл аахсыйабыт чэрчитинэн, дойдуга тыйаатыр сыла буола турарынан айар куонкурустар ыытыллыннылар. Холобур, «Кыһыл кинигэ – оҕолор харахтарынан» диэн уруһуйга, айылҕа туһунан бастыҥ ырыаҕа, айымньыга күрэхтэр. Маны таһынан, салапаан пакеттары аҕыйатар соруктаах «Эко-суумка» диэн куонкурус буолбута. Бу акциялар тустарынан биһиги министиэристибэбит саайтыгар сиһилии билсиэххитин сөп.

— Айылҕаны харыстыыр өйдөбүлү оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн иҥэриэххэ наада дииллэр. Оскуола, оҕо саадын оҕолорун кытта үлэлэһэҕит дуо?

— Аахсыйабыт сыл аайы Аан дойдутааҕы уу күнүттэн, ол эбэтэр кулун тутар 22 күнүттэн саҕаланан алтынньы ыйга диэри бары улуустары хабан ыытыллар. Манна инспектордар уонна уопсастыбанньыктар бары бииргэ үлэлэһэллэр. Кинилэр оҕо уһуйааннарыгар, оскуолаларга семинардары, лиэксийэлэри тэрийэллэр, мусуойдары, уопсастыбаннай тэрилтэлэри кытта араас таһымнаах үлэ ыыталлар. Сайын аайы оҕо уһуйааннарыгар,

оскуолаларга, эбии үөрэхтээһин кыһаларыгар экологическай лааҕырдар, экспедициялар тэриллэллэр. Онно биһиги судаарыстыбаннай иниспиэктэрдэрбит күүскэ үлэлэһэллэр. Ураты харыстанар сирдэргэ көҥүл биэрэн, бэйэлэрэ сирдьитинэн сылдьыһан, айылҕа харыстабылын туһунан үөрэх, тыаҕа сылдьар ньымалары көрдөрөллөр. Холобур, быйыл биһиги министиэристибэбит Сунтаар улууһун Күндэйэ орто оскуолатыгар «Күн-эко» диэн Бүлүү улуустарын оскуолаларыгар экспедиция тэрийбитэ. Оҕолор Сунтаар улууһун үс биллиилээх экологтарын үлэлээн ааспыт сирдэринэн сылдьан олус элбэҕи биллилэр-көрдүлэр.

Маны таһынан, оскуола оҕолоругар аналлаах «Зеленые пионеры» диэн бүтүн арассыыйатааҕы хамсааһыҥҥа кыттыһабыт. Быйыл слетка кэлбит «пионердары» кытта СӨ экологияҕа, айылҕаны туһаныыга уонна ойуур хаһаайыстыбатыгар миниистирэ Сахамин Афанасьевтыын «Экологический завтрак с министром» диэн көрсүһүү тэрийбиппит. Манна оҕолор миниистири кытта атах тэпсэн олорон айылҕаҕа сыһыаннаах араас боппуруостары, кыһалҕалары кэпсэппиттэрэ. Сахамин Миланович оҕолор ыйытыыларыгар хоруйдаабыта, сүбэ-ама биэрбитэ.

Билиҥҥини уонна уруккуну кытта тэҥнээтэххэ, дьон төһө харыстабыллаах, экология боппуруостарыгар билиилээх буолланый?

— Кэлиҥҥи кэмҥэ дьон-сэргэ айылҕаҕа сыһыана биллэ тубуста дии саныыбын. Кыра оҕотуттан саҕалаан улахан дьоҥҥо тиийэ «Кыһыл кинигэҕэ» киирбит кыыллары, көтөрдөрү, үүнээйилэри билэллэр. Айылҕаҕа сылдьар култууралара да биллэ үрдээбит диэн көрөбүн. Дьахталлар тэриллииллэрин сойуустарын көҕүлээһининэн, «Айылҕаны харыстыыр кэрэ аҥаар мөссүөнэ» диэн хамсааһын үлэтин саҕалаата. Бу хамсааһын кыттыылаахтара оҕолорго аналлаах айылҕаҕа харыстабыллаах сыһыан туһунан ис хоһоонноох анал остуоруйалары айан, түмэн кинигэ бэлэмнии сылдьаллар.

Инники былааҥҥыт, баҕа санааҕыт?

— Хас биирдии бырайыакпыт таһыма үрдээн, сайдан истэҕинэ, айылҕа харыстабылын үлэтигэр улахан сайдыы барыаҕа. Буортулаах бөҕү хомуйууга улахан үлэни ыытан эрэбит. Ол курдук, салапаан, бытыылка, батарея хомуйан, иккистээн оҥорон таһаарыыга туттарыыны салгыы сайыннарыахтаахпыт. Хас биирдии киһи бөҕүн-саҕын арааран туттарар, ол эбэтэр туһаҕа тахсар кыахтаах эбэтэр иккистээн оҥоһуллан тахсар кыаҕа суох бөх диэн араара үөрэниэхтээх. Сорох оскуолалар пластигы, батарейканы номнуо хомуйан, тустаах тэрилтэлэргэ туттарар үтүө үгэстэннилэр. Ону таһынан, СӨ Үөрэх министиэристибэтэ республика хас биирдииоскуолатыгар экологияны анаан үөрэтэр уруоктары киллэрэрэ буоллар диэн баҕа санаалаахпыт.