Ньургуйаана Заморщикова: Урбаанньыт иннин диэки баран иһиэхтээх

Комментарии От редакции

Поделиться:

НВК САХА –  Ньургуйаана Заморщикованы урбаанньыт быһыытынан билэбит. Кини Саха сиригэр үүнэр кучу оту хомуйан, чэй оҥорон саҕалаабыта икки сыл буолла. Билигин “Саха чай” туспа бренд быһыытынан өрөспүүбүлүкэҕэ эрэ буолбакка, бүтүн Россия таһымыгар биллэр. Ол курдук кини үлэтин-хамнаһын туһунан сиһилии кэпсээтэ.

 

“ҮРДҮНЭН-АННЫНАН ҮЛЭЛИИР КИҺИ ЫРААППАТ”

– Оҥорон таһаарааччы урбаанньыт бородууксуйата үрдүк хаачыстыбалаах буолуохтаах. Түргэнник харчы өлөрүөм диир киһи тугу да ситиспэт. Дьон туох-ханна ордугун истиһэн билэр. Истиҥ сыһыаны, хаачыстыбалааҕы ордороро биллэр суол.

“Билигин маннык муода кэллэ, түргэнник харчы өлөрүөм”  диир сыыһа. Дьон син-биир эбии харчы да төлөөн туран, хаачыстыбалаах өҥөнү талар. Хаачыстыбалаах өҥөнү оҥорор, түргэн туттунуулаах, сытыы-хотуу дьон урбаан эйгэтигэр хаалыа. Бу буолар саамай улахан сэкириэт.

Билигин сурах наһаа түргэнник тарҕанар, оттон төһөнөн суобастаахтык оҥороҕун да, оччонон ситиһиилээх буолаҕын. Сорох оҥорон таһаарар тэрилтэлэр олус бытааннык саҕалыыллар, ол гынан баран үлэлэригэр бэриниилээх өттө бу эйгэҕэ хаалар.

 

 “ТОХТООН ХААЛБАККА, ИННИН ДИЭКИ БАРАН ИҺИЭХТЭЭХХИН”

– Билигин наһаа ыарахан кэм кэллэ, биир өттүнэн ыарахана эмиэ да үчүгэй, киһи түргэнник иннин диэки баран иһиэхтээх.

90-с сылларга саҕалаабыт, туттуммахтаан хаалбыт урбаанньыттар эмискэ байбыттара эмиэ баар. Билигин, холобур, оннук буолбатах. Эмискэ үөһэ тахсыбыттар олус аҕыйахтар.

Маны таһынан, мин санаабар, аҕа саастаах дьон урбаанынан дьарыктанара уустук. Оттон олус эдэр дьон барыта сибилигин уонна түргэнник баар буолуон баҕарар. Эдэр дьон бастаан уопут ылаары, дьоҥҥо үлэлиирэ ордук.

Биһиги саҕана бүддьүөт тэрилтэтигэр үлэлиир олус үчүгэй курдук этэ. Оттон мин урут-уруккуттан урбаанынан дьарыктанар этим. Миэхэ дириэктэр диэним суох, бэйэбэр эрэ энэрим. Оттон билиҥҥи ыччат сүрэҕэ суох соҕус, хара үлэни билбэт.

Урбаан эйгэтигэр ордуктан ордук урбаанньыт көстөн иһэр. Ол иһин саастаах дьону көрөн үөрэнэр, урбааны хайдах салайарга, төлөбүр да өттүгэр барытын көрөн үөрэнэр ордук.

 

“УРБААННЬЫТ КҮҮСТЭЭХ САНААЛААХ БУОЛУОХТААХ”

– Урбаанньыт үлэтигэр син биир ыарахаттары көрсөр бөҕө буоллаҕа.

“Тугуй, дьиэ таһыгар үүнэр оту хомуйан кимиэхэ чэй оҥорон иһэрдээри гынаҕын?”диэн миэхэ этээччилэр да бааллара. Ол аайы киһи кыра санаатын түһэрбэккэ, иннин  хоту баран иһиэхтээх. Бу буолар киһи саамай улахан күүһэ.

Урбаанньыт бородууксуйаны ханна баҕар толлон турбакка, атыылыыр, киэҥ эйгэҕэ таһаарары сатыахтаах, үүт-хайаҕас булан, санаабытын ситиһиэхтээх.

Ону таһынан хас биирдии урбаанньыт үлэтигэр туох сыыһалааҕын, итэҕэстээҕин көрөн, ситиһэ сатыахтаах. Бэйэм ол иһин дьоҥҥо көмөлөһө сатыыбын.

 

“ЧЭЙ ОҤОРОН САҔАЛААБЫППЫТ – СҮРҮН СИТИҺИИБИТ” 

– Мин санаабар, саамай сүрүн ситиһиибит диэн оҥорон саҕалаабыппыт, бастакы хардыылары оҥорбуппут буолар. Тоҕо диэтэххэ, биллэрин курдук, саха дьоно чэй оҥостон кэллэхтэрэ дии. Ол гынан баран умнуллан хаалбыта, барыта аҕалыы чэй буолбута.

Оттон биһиги кризис кэмигэр атын сиртэн аҕалбакка, бэйэбит сирбитигэр-уоппутугар үүнэр оттон оҥорор, бу хайысханы сайыннарар туһунан толкуйдаабыппыт. Онон толкуйдаан, үөрэтэн, ырытан-ырыҥалаан көрөн баран, чэйи бэйэбит хомуйан, оҥорон таһаарарга холоммуппут.

Түөрт оҕолоох дьон кыбартыырабытын ууран туран, үлэбитин саҕалаабыппыт. Ол курдук тас дойдуттан саамай аныгы тэриллэри аҕалбыппыт.

Былырыын 8,5 тонна кучу оту хомуйан, балтараа тонна курдугу оҥорон таһаарбыппыт. Ол гынан баран чэй оҥоруохпутун иннинэ учуонайдары кытта үлэлэспиппит. Тоҕо диэтэххэ, хас биирдии оту кэмигэр туһамматахха, киһиэхэ куһаҕаннык дьайар буолар. Онон ыллын да үлүбээй хомуйан оҥорбоккун буоллаҕа… Дьон олоҕор кутталы үөскэппэт туһугар наука дакаастаабылыгар тирэҕирэн, оҥорон таһаарарга санаммыппыт. Баҕар, судургу да буоллун ээ.

Дьоҥҥо-сэргэҕэ биллэр отторунан оҥоруохха диир этим. Ол гынан баран ханнык баҕар эмтээх от кэмигэр хомуллуохтаах.

Ол кэннэ, дьэ, Саха сиригэр чэй оҥорон, киэҥ эйгэҕэ таһаарбыппыт. “Унция” маҕаһыыныгар бүтүн Россия үрдүнэн атыыланар буолбута. 20 оҥорон таһаарааччыттан биһигини, Саха сиригэр үүнэр кучу от чэйин, талан ылбыттара.

 

Мин  санаабар, Саха сиригэр отунан дьарыктаныы биир улахан хайысха буолуон сөп. Маннык үлэлээн саҕалаабыппынан уонна Россия таһымыгар тахсыбыппынан киэн туттабын. Атын оҥорон таһаарааччылар даҕаны сөптөөх хайысханы талан, сөпкө үлэлиигин диэн өйүүллэр.

Чэйи, бастатан туран, киһи уутун ханнараары иһэр. Холобур, маннык чэй киһини сэргэхситэр эбэтэр төттөрүтүн уоскутар диибит дии. Холобур, манна биир блогер: “Кучу чэй миигин уоскутар” диэн суруйбут этэ. Онуоха атын киһи атыылаһан баран, түүн кыайан утуйбатах этэ. Киһи-киһиэхэ атыннык дьайар. Бастатан туран, кучу чэй – эмп буолбатах. Кыччаабыта 3-4 сылынан биирдэ өйдүөхпүт “Бу маннык дьайар эбит” диэн.

“САХА СИРИН ЧЭЙИН ТАС ДОЙДУЛАРТАН ТИИЙЭ СЭРГИИЛЛЭР”

– Билигин Саха сирин чэйин Россияҕа эрэ буолбакка, Америкаттан, Германияттан тиийэ сэргииллэр. Өссө да сайдыахпытын наада, төһөнөн элбэх киһи бу хайысханан дьарыктанар да, оччонон үчүгэй буолуо этэ. Өссө дьиҥнээхтии “Бу ньыманан оҥорор ордук эбит” диирбит өссө да инникибитигэр буоллаҕа.

Чэйи оҥорон таһаарааччылар төһөнөн хоту сиргэ үүнэр да, от оччонон хаачыстыбалаах, ордук диэн билэллэр: “Саха сиригэр оҥоһуллубут ордук туһалаах, минньигэс” буолар дииллэр. Маны учуонайдар даҕаны дакаастаан тураллар.

Тымныы айылҕалаах, кылгас сайыннаах Сахабыт сиригэр үүнэр от күүһэ итиннэ сытар эбит. Отон да буоллун, эмтээх от да буоллун – барыта олус күүстээх, туһалаах, элбэх битэмииннээх.

 

“МИЭХЭ ҮЧҮГЭЙТЭН ҮЧҮГЭЙ ДЬОН ҮЛЭЛИИР “

– Миэхэ үчүгэйтэн үчүгэй киһи үлэлии кэлэр. Саастаах да буоллун, эдэр да буоллун. Саастаах киһиттэн уопутун үллэстэбин, эдэр өттө эрчимнээҕин, туохтан да толлубатын, сытыы, аныгылыы толкуйугар үөрэнэбин. Ол гынан баран, эдэр оҕо уопута суоҕун өйдүүбүн. Эдэр киһиэхэ үлэлиир кыах биэрдэххэ, түһүнэн кэбиһэллэр, олус үлэлииллэр, сайдаллар эбит. Хас биирдии киһини итэҕэйэн, кини үчүгэй эрэ өрүтүн  көрөн, ону арыйан үлэлиэхтээххин.

Билигин миэхэ салайааччы кыыһым олус дьаныардаахтык үлэлиир. Үөрэҕин саҥа бүтэрбит оҕо. Олус эппиэтинэстээх, бэйэтин сааһыгар сөбө суох боппуруостары быһаарар. Мин санаабар, 20 сыл уопуттаах дьонтон итэҕэһэ суох үлэлиир. Күн аайы арыллан иһэр. Ол иһин эдэр дьоҥҥо үлэлиир кыах биэриэххэ наада. Туох эрэ саҥанан дьарыктанабыт, тус кылааппытын киллэрэбит диэн астыналлар, ону кэмигэр хайҕыахха, сыаналыахха наада.

 

 “БИҺИГИ ОҔОЛОРУ ҮЛЭҔЭ ҮӨРЭТЭБИТ “

 

– Сайын биллэрии биэрэбит кучу оту хомуйарга. Олус элбэх оҕо кэлэн үлэлээбитэ, быйыл 150 оҕону ылаары сылдьабыт. Устудьуоннар даҕаны, оскуола да оҕолоро кэлэн, сайыннарын туһалаахтык атаараллар.

“Оҕобутун үлэлэтэ ылыҥ” диэн төрөппүттэрэ биһиэхэ бэйэлэрэ суруйааччылар. Биһиги оҕону үлэҕэ үөрэтэр буоллахпыт дии, хаһан да үлэ диэҥҥэ сыстыбатах, оннооҕор иһит да сууйбатах оҕолор кэлээччилэр. Сайын дьону бэйэбитигэр олордон үлэлэтэбит. Былырыын 40 киһини балтараа ый курдук олордон үлэлэппиппит,барыларыгар бүтэһигэр “ийэ-аҕа” буолан хаалбыппыт, туспа сайыҥҥы лааҕыр курдук этэ (күлэр).

 

“ОРОЙУОННАРЫ КЫТТА ҮЛЭЛЭҺЭН ЭРЭБИТ”

– Билигин отунан араас саастаах дьон үлэлэһэн эрэр. Биһиэхэ оройуоннартан отунан дьарыктанар дьон сибээскэ тахсан эрэр.

Ону биһиги бэйэбит ассоциация тэринэн эрэбит. Холобур, олус ыраах оройуоҥҥа олорор кырдьаҕас хаһан отун хомуйан атыылыай? Хайдах хаалаан, киэҥ эйгэҕэ таһаарыай? Ол иһин биһиги кинилэр хомуйбут отторунан, кинилэр ньымаларынан оҥорон таһааран баран, ааттаан-суоллаан таһаарыахпытын баҕарабыт. Холобур, “Эбээ Өлүөнэ ырысыабынан”, “Норуот эмчитин ырысыабынан” диэн ааттыахпыт.

Саастаах дьон үйэлэрин тухары отунан дьарыктанан баран, сатаан атыылаабаттар. Онуоха биһиги көмө буолуохпут.

Холобур, Ленскэйгэ чэй оҥорор дьон бааллар, туспа оборуудабанньалаахтар. Оту хомуйан, оҥорон баран биһиэхэ ыыталлар. Оттон биһиги ону ааттаан-суоллаан атыыга таһаарыахтаахпыт. Кинилэргэ бу эмиэ туспа “старт” буоллаҕа. Салгыы сайдан бардахтарына, бэйэлэрэ урбаанньыт да буолуохтарын сөп.

 

“САХА СИРИГЭР ЧЭЙ ОҤОРОРГО ҮӨРЭТИЭХТЭРИН БАҔАРАБЫН”

– Саха сиригэр, оройуон аайы, арай, маннык оскуола баара буоллар, төһөлөөх элбэх киһи умсугуйан туран дьарыктаныа этэй? Бары отоннуубут, тэллэйдиибит, оҕуруот аһын олордобут. Оттон ол курдук ыал барыта тахсан чэйгэ от хомуйа таҕыстын? Олус үчүгэй хамсааһын буолуо этэ.

Төһөнөн элбэх киһи бу хайысханан дьарыктанар да, оччонон үчүгэй. Бэйэ-бэйэбитин өйүөхтээхпит, түмсүүлээх буолуохтаахпыт. Оччоҕо, дьэ, сайдыа этибит.

 

“КУЧУ ЧЭЙ” ОҤОҺУЛЛАРЫГАР САХА СИРИН ТАЛААННААХ ДЬОНО КҮҮС-КӨМӨ БУОЛАР”

– Саха сиригэр олус элбэх талааннах дизайнердар, фотографтар, кыраһыабайдык суруйар дьон бааллар. Олору таба көрөн көмөлөһүннэрэбин.

Мин бэйэм атыы-эргиэн эйгэтиттэн оҥорон таһаарааччы буолабын. Ол иһин хайдах атыылыыры, киэҥ эйгэҕэ көрдөрөрү сатыыбын диэххэ сөп.

Оттон билигин оҥорон таһаарааччы буолуон баҕалаахтар тугунан баҕар дьарыктаныахтарын сөп буоллаҕа. Холобур, билигин үгүс дьахтар аҕалыы БАД бородууксуйатынан үлүһүйэр. Оттон Сахабыт сирин тыйыс айылҕатыгар үүнэр отунан оҥостон атыылаатахпытына? Бу быдан ордук буолуо этэ. Тоҕо диэтэххэ, Саха сиригэр үүнэр отон ордук күүстээҕэ, туһалааҕа биллэр суол.

Эбэтэр мүөт оҥорорунан дьарыктаннахха. Бу эйгэҕэ бааллар, ол гынан баран, олус түргэнник бүтэн хаалар. Онон дьарыктанар дьон элбиэн наада.   –кс

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



Поделиться:




Наш Telegram
Отправляйте свои новости на горячую линию: +7(914)2734488

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

12 + 6 =

ЛЕНТА НОВОСТЕЙ