Саха сирин олохтоохторо тыаҕа чугас, айылҕаттан аһаан-сиэн олорор буоламмыт, хас биирдии киһиэхэ айылҕа харыстабылын кыһалҕата тыын боппуруос буолуохтаах. Ол иһин, билигин айылҕаҕа сылдьар сиэри- туому уопсастыбаҕа тарҕатыы үөрэтии хайдах бара турарын туһунан СӨ СӨ айылҕа харыстабылын, сир баайын туһаныы уонна тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин экопросвещение салаатын сүрүн специалиһын Ньургуяна Гуриновалыын кэпсэттибит.
— Экопросвещние чэрчитинэн ханнык тэрээһиннэр, акциялар ыытыллалларый?
— Экопросвещение акция чэрчитинэн, 2007 сылтан ыла, Арассыыйа Бэдэрээссийэтин экология уонна айылҕа харыстабылын министиэристибэтэ ылыммыт «Айылҕа уонна мин» комплекснай бырайыак ыытыллар. Бу бырайыак эстафета курдук эрэгийиэннэринэнг ыытыллар. Биһиэхэ Ханты-Мансийскай автономнай уокуруктан эстафетаны тутан, номнуо 13 төгүлүн ыыттыбыт. Бырайык сүрсүн сыалынан дьон айылҕаҕа сылдьар сиэрин-туомун олоҕурдуу буолар. 2005 сыллаахха СӨ тулалыыр эйгэҕэ, айылҕаҕа сылдьыы сиэрин туомун нэһилиэнньэттэн ирдээһин сокуона ылыллыбыта. Бу сокуон чэрчитинэн, оҕо сааттарын иитиллээччилэригэр, орто оскуола үөрэнээччилэригэр, орто уонна үрдүк үөрэх кыһаларыгар, сайыҥҥы лааҕырдар кыттыылаахтарыгар лекция, субуотунньук, айылҕа харыстабылын туһунан кэпсэтиилэри, конференциялары, семинардары ыытабыт. Сүрүн экологическай күннэри бэлиэтээн эттэххэ, кулун тутар 22 күнүгэр – уу, муус устар 1 күнүгэр— норуоттар икки ардыларынааҕы көтөр, муус устар 22 күнүгэр—сир, ыам ыйын 18 күнүгэр—ньургуһун, бэс ыйын 5 күнүгэр— норуоттар икки ардыларынааҕы эколог, от ыйын 2 күнүгэр – Өлүөнэ уонна Бүлүү эбэлэр уо.д.а күннэр бэлиэтэнэллэр. 2019 сыл тыйаатыр сылынан биллэриллибит буолан, айан таһаарыы куонкурустара ыытыллыбыттара. Холобура, «Кыһыл кинигэ оҕолор харахтарынан» диэн уруһуй куонкуруһа, улахан дьоҥҥо айылҕа туһунан ырыа айыытын куонкурустара ыытллыбыттара. Маны таһынан, салапаан пакеттары аҕыйахта туттуохха диэн соруктаах «Эко-сумка» диэн куонкурус ыытллыбыта. Бу акциялар ыытыллыбыттарын туһунан, кыайыылаахтарын СӨ айылҕа харыстабылын, сир баайын туһаныы уонна тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин саайтыгар көрүөххүтүн сөп.
— Айылҕаны харыстааһыны оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн иҥэриэххэ наада дииллэр. Оскуола, оҕо саадын оҕолорун кытта үлэлэһэҕит дуо?
-. Акциябыт сыл аайы кулун тутар 22 күнүттэн “аан дойдутааҕы уу күнүттэн” саҕаланар. Бу күнтэн ыла, өрөспүүбүлүкэ айылҕа харыстабылыгар сыһыаннаах күннэргэ барытыгар тэрээһиннэр ыытыллаллар. Туох баар айылҕа харыстабылыгар сыһыаннаах үлэһиттэр, инспектордар бары үлэлэһэллэр. Кинилэр оҕо сааттарыгар, оскуолаларга семинардары, айылҕа харыстабылын туһунан лекциялары ыыталлар, мусуойдары, уопсастыбаннай тэрилтэлэри кытта тэҥҥэ араас таһымнаах үлэлэри ыыталлар. Сайын аайы оҕо сааттарга, оскуолаларга, эбии үөрэхтээһин кыһаларыгар экологическай лааҕырдар, экспедициялар тэриллэллэр. Онно биһиги судаарыстыбаннай иниспиэктэрдэрбит күүскэ үлэлэһэллэр. Ураты харыстанар сирдэргэ көҥүл биэрэн, бэйэлэрэ сирдьитинэн сылдьыһан айылҕа харыстабылын туһунан үөрэх, тыаҕа сылдьар ньымалары көрдөрөллөр. Холобура, быйыл Сунтаар улууһун Күндэйэ орто оскуолатыгар «Күн-эко» диэн Бүлүү улуустарын оскуолаларыгар экспедиция ыыппыппыт. Оҕолор тыаҕа, мусуойдарга сылдьан оҕолор олус элбэҕи билбиттэрэ. Маны таһынан, оскуола оҕолоругар аналлаах «От күөх пионердар» диэн бүтүн Арассыыйатааҕы акцияҕа кыттыһабыт. Сыл аайы араас тэрээһиннэри ыытабыт. Быйыл пионердары кытта СӨ айылҕа харыстабылын, сир баайын туһаныы уонна тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Сахамин Афанасьевтыын «Экологический завтрак с министром» диэн көрсүһүү тэрийбиппит. Манна оҕолор миниистири кытта араас айылҕаҕа сыһыаннаах боппуруостары, кыһалҕалары ырытыспыттара. Сахамин Миланович оҕолорго туох баар ыйытыктарыгар эппиэттээбитэ, сүбэ-ама биэрбитэ.
— Билиҥҥини уонна уруккуну тэҥнээтэххэ, дьон төһө харыстабыллаах, билиилээх буолланый?
— Маннык акциялар, бэлиэ күннэр сыл аайы ыытыллар уонна бэлиэтэнэр буоланнар, дьон –сэргэ айылҕаҕа сыһыана тубуста диэн бэлиэтиибин. Оҕо саадын иитиллээччилэриттэн саҕалаан, улахан дьоҥҥо тиийэ «Кыһыл кинигэҕэ» киирбит кыыллары, көтөрдөрү, үүнээйилэри билэллэр. Тыаҕа сылдьар култууралара биллэ үрдээбит. Дьахталлар сойуустарын үлэтин чэрчитинэн, айылҕаны харыстыыр дьахтар мөссүөнэ диэн хамсааһын үлэтин саҕалаата. Бу хамсааһын кыттыылаахтара оҕолорго аналлаах айылҕа харыстабылын туһунан остуоруйалары айан, түмэн кинигэ бэлэмнии сылдьаллар. Сыл аайы дьон айылҕаҕа сылдьар култуурата үрдээн иһэриттэн үөрэбит.
— Инники былааҥҥыт?
— Хас биирдии ыытар бырайыакпыт таһыма үрдээн, сайдан истэхтэринэ, айылҕа харыстабылыгар улахан сайдыы барыаҕа. Буортулаах бөҕү хомуйууга улахан үлэни ыытан эрэбит. Ол курдук, салапаан, бытыылка, батарейка хомуйан туттарыытын сайыннарабыт. Сорох оскуолалар аатаммыт бөхтөрү номнуо хомуйан туттара сылдьаллар. СӨ үөрэҕириитин уонна наукатын министиэристибэтэ хас биирдии оскуолаҕа айылҕа харыстабылын анаан үөрэтэр уруоктары киллэрэрэ буоллар диэн баҕа санаалаахпыт.
